Υπάρχουν φράσεις που όλοι έχουμε ακούσει από μικροί. Ότι το πρωινό είναι το σημαντικότερο γεύμα της ημέρας. Ότι πρέπει να πίνουμε οκτώ ποτήρια νερό καθημερινά. Ότι τα καρότα χαρίζουν καλύτερη νυχτερινή όραση ή ότι το σπανάκι είναι μια σχεδόν ανεξάντλητη πηγή σιδήρου.
Πρόκειται για συμβουλές που έχουν περάσει από γενιά σε γενιά, έχουν βρει θέση σε σχολικά βιβλία, σε τηλεοπτικές εκπομπές, ακόμη και σε επιστημονικές συζητήσεις. Ωστόσο, η δημοφιλία τους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ανταποκρίνονται πλήρως στην πραγματικότητα.
Η ιστορία της επιστήμης δείχνει ότι ορισμένες φορές ιδέες που ξεκίνησαν ως υπεραπλουστεύσεις, παρερμηνείες ή ακόμη και επικοινωνιακά τεχνάσματα κατέληξαν να αντιμετωπίζονται ως αδιαμφισβήτητες αλήθειες.
Η συνεχής επανάληψή τους, η σύνδεσή τους με γνωστά πρόσωπα ή η εξυπηρέτηση εμπορικών συμφερόντων συνέβαλαν ώστε να αποκτήσουν σχεδόν μυθική υπόσταση.
Σε άρθρο που δημοσιεύθηκε στον ιστότοπο αναλύσεων The Conversation, ο ειδικός Ισπανός διατροφολόγος Juan Alfonso Revenga Frauca εξέτασε μερικούς από τους πιο διαδεδομένους διατροφικούς μύθους, οι οποίοι εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μας με το φαγητό και την υγεία.
«Η τροφή σου να είναι το φάρμακό σου»
Μία από τις πιο διάσημες φράσεις που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα στον χώρο της διατροφής είναι η ρήση «Η τροφή σου να είναι το φάρμακό σου και το φάρμακό σου η τροφή σου», η οποία αποδίδεται στον Ιπποκράτη.
Παρότι η φράση επαναλαμβάνεται εδώ και δεκαετίες σε βιβλία, συνέδρια και ενημερωτικά άρθρα, δεν υπάρχουν επαρκή ιστορικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι ειπώθηκε πράγματι από τον αρχαίο Έλληνα ιατρό.
«Είσαι ό,τι τρως»
Ακόμη μία φράση που θεωρείται σχεδόν αυτονόητη είναι το γνωστό «είσαι ό,τι τρως». Σήμερα χρησιμοποιείται για να υπογραμμίσει τη σημασία της σωστής διατροφής, όμως η αρχική της σημασία ήταν εντελώς διαφορετική.
Η φράση προέρχεται από τον Γερμανό φιλόσοφο Ludwig Feuerbach, ο οποίος δεν αναφερόταν στη φυσιολογία ή στην υγεία, αλλά στη σημασία των υλικών συνθηκών ζωής του ανθρώπου και στην κοινωνική διάσταση της ύπαρξής του.
Το σπανάκι και ο σίδηρος
Για χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι το σπανάκι απέκτησε τη φήμη της υπερτροφής λόγω ενός επιστημονικού λάθους, όταν ένα δεκαδικό ψηφίο μετακινήθηκε λανθασμένα σε υπολογισμούς για την περιεκτικότητά του σε σίδηρο.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Revenga Frauca, ακόμη και αυτή η εξήγηση φαίνεται να μην ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, όχι μόνο υπήρξε υπερβολή σχετικά με την περιεκτικότητα του σπανακιού σε σίδηρο, αλλά και η ιστορία που χρησιμοποιήθηκε για να εξηγήσει την προέλευση της παρανόησης αποδείχθηκε προβληματική.
Καρότα και νυχτερινή όραση
Η πεποίθηση ότι τα καρότα βοηθούν κάποιον να βλέπει καλύτερα στο σκοτάδι αποτελεί έναν από τους πιο γνωστούς διατροφικούς μύθους. Τα καρότα πράγματι περιέχουν βιταμίνη Α, η οποία είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική όραση. Ωστόσο, η κατανάλωσή τους δεν βελτιώνει τη νυχτερινή όραση πέρα από τα φυσιολογικά επίπεδα.
Η διάδοση της συγκεκριμένης αντίληψης συνδέεται με τη βρετανική προπαγάνδα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν οι επιτυχίες των πιλότων της RAF αποδίδονταν δημοσίως στην κατανάλωση καρότων, ενώ στην πραγματικότητα σημαντικό ρόλο έπαιζαν οι νέες τεχνολογίες ραντάρ.
Το πρωινό και η βιομηχανία δημητριακών
Η φράση ότι «το πρωινό είναι το σημαντικότερο γεύμα της ημέρας» έχει επίσης ενδιαφέρουσα ιστορία. Η ιδέα διαδόθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα μέσα από κύκλους που συνδέονταν με το Battle Creek Sanitarium, ένα παγκοσμίου φήμης θέρετρο υγείας στις ΗΠΑ, και αργότερα με την ανάπτυξη της βιομηχανίας δημητριακών πρωινού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το πρωινό δεν είναι σημαντικό. Σημαίνει όμως ότι δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να αποδεικνύουν πως αποτελεί υποχρεωτικά το σημαντικότερο γεύμα για όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως τρόπου ζωής και διατροφικών συνηθειών.
Τα οκτώ ποτήρια νερό
Παρόμοια είναι η περίπτωση της γνωστής συμβουλής για οκτώ ποτήρια νερό την ημέρα. Η σύσταση αυτή βασίστηκε σε παλαιότερες οδηγίες ενυδάτωσης, όμως συχνά παραλείπεται ότι οι ίδιες οδηγίες διευκρίνιζαν πως σημαντικό μέρος των ημερήσιων αναγκών σε υγρά καλύπτεται μέσω των τροφών.
Στις περισσότερες περιπτώσεις, το αίσθημα της δίψας παραμένει ένας αξιόπιστος μηχανισμός ρύθμισης της πρόσληψης νερού από τον οργανισμό.
Όταν η επανάληψη γίνεται «αλήθεια»
Οι περισσότεροι από αυτούς τους μύθους δεν είναι εντελώς ψευδείς. Συνήθως βασίζονται σε έναν πραγματικό πυρήνα γνώσης, ο οποίος με την πάροδο του χρόνου διογκώθηκε, απλοποιήθηκε ή αποσπάστηκε από το αρχικό του πλαίσιο.
Ακριβώς γι’ αυτό αποδεικνύονται τόσο ανθεκτικοί. Όσο περισσότερο επαναλαμβάνεται μια φράση, τόσο πιο οικεία γίνεται. Και όσο πιο οικεία γίνεται, τόσο περισσότερο τείνουμε να τη θεωρούμε αληθινή.
Η περίπτωση των διατροφικών μύθων αποτελεί υπενθύμιση ότι ακόμη και οι πιο γνωστές «αλήθειες» αξίζει να επανεξετάζονται. Η επιστήμη δεν προχωρά μέσα από βεβαιότητες, αλλά μέσα από τη συνεχή αμφισβήτηση και την αναζήτηση καλύτερων αποδείξεων.
