Τα ακαθάριστα οικόπεδα παραμένουν ψηλά στην ατζέντα της αντιπυρικής προστασίας, αποτελώντας ένα από τα πιο κρίσιμα και κοινωνικά φορτισμένα ζητήματα, λόγω της άμεσης σύνδεσής τους με τον κίνδυνο πυρκαγιών σε περιοχές κοντά σε κατοικίες.
Έπειτα από δύο αντιπυρικές περιόδους έντονης πίεσης, αλλεπάλληλων ελέγχων και χιλιάδων δηλώσεων καθαρισμού, με παράλληλη προσπάθεια «εκπαίδευσης» πολιτών και δήμων, η Πολιτεία επιχειρεί πλέον να περάσει σε μια πιο ώριμη και λειτουργική φάση εφαρμογής του μέτρου.
Στο πλαίσιο αυτό, το σχέδιο νόμου «Ενεργή Μάχη» του υπουργείου Κλιματικής Κρίσης & Πολιτικής Προστασίας εισάγει αλλαγές που αγγίζουν τόσο το θεσμικό πλαίσιο των ακαθάριστων οικοπέδων όσο και τον ρόλο των εμπλεκόμενων φορέων, με έμφαση στην πρόληψη, την αναλογικότητα των κυρώσεων και την πιο ενεργή συμμετοχή της Πυροσβεστικής στους ελέγχους, σε μια χρονιά–ορόσημο όπως το 2026, όπου το χρονοδιάγραμμα των καθαρισμών, οι έλεγχοι και οι κυρώσεις αναμένεται να εφαρμοστούν με πιο συστηματικό και αυστηρά ελεγχόμενο τρόπο.
Πιο συγκεκριμένα με το σχέδιο νόμου «Ενεργή Μάχη» –το πακέτο παρεμβάσεων του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης & Πολιτικής Προστασίας για αναμόρφωση του πλαισίου πρόληψης, ετοιμότητας και απόκρισης απέναντι σε πυρκαγιές και λοιπές καταστροφές– μπαίνουν στο ίδιο «κάδρο» και τα ακαθάριστα οικόπεδα: «δένει» πιο καθαρά ο ρόλος της Πυροσβεστικής στους ελέγχους, μπαίνει λογική αναλογικότητας στις κυρώσεις (με διάκριση ουσίας/τυπικής συμμόρφωσης) και προβλέπονται εναλλακτικοί τρόποι υποβολής δήλωσης για πολίτες που κινδυνεύουν να μείνουν εκτός της ψηφιακής διαδικασίας (ηλικιωμένοι, ΑμεΑ, άτομα με αντικειμενική αδυναμία χρήσης e-υπηρεσιών).
Στο πρακτικό σκέλος του 2026, εφόσον οι ρυθμίσεις προχωρήσουν σύμφωνα με τον τρέχοντα σχεδιασμό, ο καθαρισμός και η υποχρεωτική υποβολή υπεύθυνης δήλωσης στο Εθνικό Μητρώο οριοθετείται από 1η Απριλίου έως 30η Μαΐου κάθε έτους, με πρόβλεψη ότι μπορεί να δοθεί παράταση ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες.
Το στίγμα για το «ποιος κάνει τι» επίσης αλλάζει: οι Δήμοι διατηρούν τον ρόλο της ενημέρωσης των υπόχρεων, των δειγματοληπτικών ελέγχων και –όπου χρειάζεται– των αυτεπάγγελτων καθαρισμών, όμως η Πυροσβεστική αποκτά πιο σαφώς προσδιορισμένη αρμοδιότητα ελέγχου συμμόρφωσης, ειδικά μετά από καταγγελίες και σε περιοχές αυξημένου κινδύνου, ενώ προβλέπεται και «παράλληλη» δυνατότητα επιβολής προστίμων (ανάλογα με το ποιος διαπιστώνει την παράβαση).
Στο κομμάτι των κυρώσεων, επιδιώκεται ένας εξορθολογισμός ώστε τα πρόστιμα να είναι αναλογικά και αποτρεπτικά και δεν θα επιβάλλονται οριζόντια αλλά λαμβάνοντας υπ’όψιν βασικές παραμέτρους όπως είναι η έκταση του οικοπέδου.
Παράλληλα, για να περιοριστεί ο «ψηφιακός αποκλεισμός», προβλέπεται μη ψηφιακός εναλλακτικός τρόπος υποβολής για ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία και όσους δεν μπορούν αντικειμενικά να χρησιμοποιήσουν ηλεκτρονικές υπηρεσίες, ενώ προβλέπεται και Κέντρο Υποστήριξης Υποβολής Δηλώσεων στο Υπουργείο.
Σήμερα η υποχρέωση εξακολουθεί να «κουμπώνει» πάνω στην αντιπυρική περίοδο (1 Μαΐου – 31 Οκτωβρίου) και στη δήλωση μέσω της πλατφόρμας akatharista.apps.gov.gr, με το Υπουργείο να υπενθυμίζει ότι ο χώρος πρέπει να διατηρείται καθαρός σε όλη τη διάρκεια της αντιπυρικής περιόδου.
Στην πράξη, το μέτρο «ωρίμασε» μέσα από δύο πολύ διαφορετικές χρονιές: το 2024 χαρακτηρίστηκε από άνιση ανταπόκριση των δήμων, με 185 από τους 334 να έχουν συνδεθεί στην πλατφόρμα (δηλαδή σχεδόν οι μισοί εκτός), την ώρα που το υπουργείο μιλούσε για περίπου 830.000 καθαρισμένα οικόπεδα ως σημείο αναφοράς για το τι μπορεί να πετύχει η υποχρέωση όταν «δουλεύει» ο μηχανισμός.
Το 2025, αντίθετα, το βάρος έπεσε στην ψηφιακή συμμόρφωση: με την προθεσμία να κλείνει στις 15 Ιουνίου 2025, καταγράφηκαν 701.823 δηλώσεις καθαρισμού, ενώ 329 δήμοι είχαν συνδεθεί στην πλατφόρμα, ένδειξη πιο μαζικής κινητοποίησης σε επίπεδο ΟΤΑ, αλλά και ότι το σύστημα «τραβάει» κυρίως στο τέλος, αφού την τελευταία ημέρα κατατέθηκαν σχεδόν 90.000 δηλώσεις.
Από εκεί και μετά, όμως, φάνηκε το πραγματικό τεστ αντοχής: το κομμάτι των ελέγχων και της επιβολής. Από 16 Ιουνίου έως 2 Οκτωβρίου 2025 καταγράφηκαν 11.230 καταγγελίες, ελέγχθηκαν 9.214 (περίπου 82%) και μέχρι 25 Σεπτεμβρίου 2025 είχαν επιβληθεί 1.428 πρόστιμα από την Πυροσβεστική, η οποία για πρώτη φορά ανέλαβε συστηματικά τον έλεγχο των καταγγελιών.
Παράλληλα, μέσα από τους ελέγχους φάνηκαν και τα «γκρίζα» σημεία: περιπτώσεις ψευδών καταγγελιών, περιπτώσεις όπου ο ιδιοκτήτης καθάρισε σε δεύτερο χρόνο ή περιστατικά όπου η καταγγελία δεν αντιστοιχούσε καν σε οικόπεδο που όφειλε να καθαριστεί, ένα μείγμα που ανεβάζει τον φόρτο, καθυστερεί την ουσία και μετατρέπει τον μηχανισμό σε άσκηση διαχείρισης όγκου.
Όπως φαίνεται, οι δηλώσεις μπορούν να «πιάσουν» μεγάλους αριθμούς, αλλά η αποτελεσματικότητα κρίνεται εκεί όπου το σύστημα δυσκολεύεται περισσότερο, στην επιβεβαίωση επί του πεδίου, στη στοχευμένη προτεραιοποίηση κινδύνου και στην ικανότητα των δήμων να μη μείνουν απλοί «διαχειριστές» της πλατφόρμας.
