Σαν σήμερα, την Πέμπτη 1η Σεπτεμβρίου 1911, στις 17:00, το νεότευκτο θωρηκτό «Αβέρωφ», το νέο απόκτημα του ελληνικού στόλου, κατέπλευσε στο Νέο Φάληρο και εμφανίστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά ύδατα.
Πλήθος κόσμου είχε συγκεντρωθεί κατά μήκος της παραλίας για να θαυμάσει από κοντά το εντυπωσιακό πολεμικό πλοίο.
Οι ακτές του Φαλήρου και του Πειραιά πλημμύρισαν από πολίτες, οι οποίοι δεν παρακινήθηκαν μόνο από την περιέργεια.
Πολλοί Έλληνες είχαν συνεισφέρει στους εράνους για τη συγκέντρωση των χρημάτων που απαιτούνταν, ώστε να συμπληρωθεί το ποσό από το κληροδότημα του εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ και να ολοκληρωθεί η αγορά του πλοίου.
Έτσι, καθένας αισθανόταν ότι είχε βάλει το δικό του λιθαράκι στην απόκτησή του.
Πρωτοφανής ήταν ο συνωστισμός στην Αθήνα, τόσο στον σταθμό του «ηλεκτρικού» όσο και απέναντι από την Ακαδημία, απ’ όπου αναχωρούσαν τα τραμ με προορισμό το Νέο Φάληρο.
Η πρωτεύουσα έμοιαζε να έχει αδειάσει, καθώς οι κάτοικοί της είχαν κατακλύσει από νωρίς ολόκληρη τη φαληρική ακτή.
Η πλαζ, τα ξενοδοχεία και η εξέδρα του Νέου Φαλήρου γέμισαν ασφυκτικά, ενώ οι σκιερές θέσεις έγιναν από νωρίς ανάρπαστες. Η κοσμοσυρροή ήταν τέτοια, ώστε ακόμη και το να βρει κάποιος χώρο για να σταθεί στην παραλία αποτελούσε πραγματικό κατόρθωμα.
Τα τραπέζια έξω από τα παραλιακά καταστήματα, ιδιαίτερα εκείνα του «Ακταίον» και του «Μεγάλου Ξενοδοχείου», μετατράπηκαν σε αυτοσχέδιες εξέδρες, με τον κόσμο να ανεβαίνει πάνω τους για να εξασφαλίσει καλύτερη θέα.
Οι πλαγιές της αμφιθεατρικά χτισμένης Καστέλλας είχαν καλυφθεί από πλήθη κόσμου.
Ο ενθουσιασμός ήταν τόσο μεγάλος, ώστε πολλοί έλεγαν μεταξύ τους: «Βρε αδελφέ ας γίνει νόμος να πληρώνουμε όλοι. Όχι πολύ, αλλά από μια πεντάρα την ημέρα εις το ταμείον του Στόλου. Εννοείς τότε αδελφέ!».
Όλα τα πλοία που βρίσκονταν στο λιμάνι του Πειραιά είχαν σημαιοστολιστεί, ενώ αρκετά ανοίχτηκαν στη θάλασσα για να υποδεχθούν το «Αβέρωφ».
Ανάμεσά τους ήταν και το κατάμεστο «Πύλαρος» του Αθανασούλη, το οποίο έπλευσε προς το ανοιχτό πέλαγος.
Ήδη από το μεσημέρι φάνηκε καπνός στον ορίζοντα, προκαλώντας ενθουσιασμό στο συγκεντρωμένο πλήθος που φώναζε «Νάτος, νάτος».
Τα πολεμικά πλοία έγιναν ευδιάκριτα περίπου στις τρεις, καθώς πλησίαζαν παραταγμένα σε σειρές ανάλογα με το μέγεθός τους.
Την άφιξη παρακολουθούσε από την Καστέλλα και ο πρεσβευτής της Αγγλίας, Σερ Έλιοτ, ως προσκεκλημένος στην οικία του Μακκά.
Στο τελευταίο σκέλος του ταξιδιού του προς την Ελλάδα, το «Αβέρωφ» αναχώρησε από τη Μάλτα συνοδευόμενο από τον ατμομυοδρόμωνα «Αλφειό», στον οποίο επέβαιναν Δόκιμοι.
Κατά την είσοδό του, ωστόσο, στα φαληρικά ύδατα τέθηκε επικεφαλής μοίρας που αριθμούσε 26 πλοία και περιλάμβανε το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού στόλου.
Ο πρωθυπουργός και υπουργός Ναυτικών Ελευθέριος Βενιζέλος μετέβη με τον «ηλεκτρικό» στο Νέο Φάληρο για να υποδεχθεί το νέο θωρηκτό.
Μετά την άφιξή του επρόκειτο να επιβιβαστεί σε αυτό μαζί με τον Διάδοχο και τον Γενικό Επιθεωρητή, ναύαρχο Λ. Τόφνελ (Lionel Grant Tufnell), προκειμένου να επιθεωρήσουν από κοντά το νέο απόκτημα του στόλου και να χαιρετήσουν τον κυβερνήτη του, Παύλο Κουντουριώτη.
Αρκετές μονάδες του στόλου, μεταξύ των οποίων τα τορπιλοβόλα 11, 12 και 16, είχαν καταφθάσει στον Πειραιά από την προηγούμενη ημέρα. Το υπ’ αριθμόν 14 τορπιλοβόλο κινδύνευσε να απουσιάσει από την υποδοχή, καθώς κατά την πρόσδεσή του έξω από την προκυμαία του Δημαρχείου Πειραιά η έλικά του μπλέχτηκε σε κάβους.
Για την απελευθέρωσή της χρειάστηκε να επέμβουν δύτες.
Ανάμεσα στους χιλιάδες πολίτες που περίμεναν το «Αβέρωφ» βρισκόταν και ο λογοτέχνης Ζαχαρίας Παπαντωνίου.
Ως ανταποκριτής της εφημερίδας «Εμπρός», κατέγραψε όσα αντίκρισε σε κείμενο που δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 2ας Σεπτεμβρίου 1911 με τίτλο «Από το μπαλκόνι»: «Ο «Αβέρωφ» έχει έρθει προ πολλής ώρας. Αναπαύεται. Ο στόλος, άσπρα παβιλλιόν, χτισμένα εις τα νερά, στέκεται εις τάξιν και του παραδίδει την θάλασσαν. Τα Θωρηκτά του Τρικούπη, τα οποία προ μιας γενεάς είχαν δεχθεί τας ίδιας τιμάς, κρύβονται εις το βάθος με μιαν μεγάλη φροντίδα να φανούν όσο ήτο δυνατόν μικρότερα. Στενεύουν, υποκορίζονται, κρύβονται, παρακαλούν να περιφρονηθούν. Από την παραλίαν, από τη στεγνήν Καστέλλαν, της οποίας η πέτρα εδασώθη αίφνης από ανθρώπους, από τα μπάνια που έγιναν θεωρεία της θαλάσσης, από τα μπαλκόνια χιλιάδες μάτια ναυπηγούν τον «Αβέρωφ».
«Τον ντύνουν με δέκα θώρακας, τον χύνουν εις ένα καμίνι χιλίων βαθμών, τον χτυπούν με τεράστια σφυριά, τα οποία νομίζεις πως ακούονται, τον τραβούν να μεγαλώσει και να γίνει τέρας. Εν τούτοις έχει το μέγεθός του. Είναι κατάμαυρος, βαρύς και τόσο μεγάλος ώστε να υπόσχεται. Είναι ο στόλος όλος.
Οι ναύται εις το κατάστρωμά του φαίνονται μικροί και στενοί σαν απλωμένα λουριά. Ένα από τα καλά εμπορικά πλοία ελλιμενισμένο πίσω του γίνεται φελούκα.
Προ τριάντα ετών δεν έβλεπε κανείς «Αβέρωφ» ούτε στον ύπνο του. Σήμερα το τέρας αυτό είναι τρίτης τάξεως. Τι θα είναι εις είκοσι χρόνια; Τρέμει κανείς φανταζόμενος πώς μεγαλώνουν τα θωρηκτά και πώς περνούν οι καιροί. Και αυτό θα συλλογίζετο ο άνθρωπος εκείνος του λαού σαν κοιτάζει το πυργωμένο εις τη θάλασσα πλάσμα των ελληνικών πόθων. Του φώναζε! «Πρόσεξε μη γεράσεις».
Όταν τα κανόνια χαιρετούσαν τον Διάδοχο, ένα παιχνίδι άσπρων καπνοβομβών, ένας χιονοπόλεμος. Κι όμως ουδέποτε ο καπνός είχε τόση σημασία, ποτέ δεν ήταν τόσο σημαντικός, όσο όταν έβγαινε από τα κανόνια του «Αβέρωφ».
Το πλήθος παρακολουθούσε και τα τελευταία του κρόσσια στον αέρα.
Τόσο η φυσική φεύγει, και τα πράγματα παίρνουν πολλάκις άλλη σημασία, η οποία δεν έχει καμία σχέση με το βάρος των, την ύλη των και την αλήθειά των. Εις την ηλιοφώτιστον αυτήν νασιοναλιστικήν ημέραν τα σκάφη του Φαλήρου έγιναν στόλος και ο «Αβέρωφ» εν μέσω των τορπιλικών, των οποίων αι τορπίλαι ονειρεύοντο τας συμπαγείς λαγόνας μεγάλων τεράτων της θαλάσσης, υπήρξε μια εορτή.
Τρεις ώρες οι Έλληνες τον κοίταζαν αυτόν, τον καθεδρικό ναό της μικράς πόλεως που εκτίσθη χθες εις την θάλασσα. Εις το βάθος περνούσε κάποτε με το πανί της, σαν μεγάλο ροδόφυλλο υπό τον δύοντα ήλιο μια πτωχή ψαροπούλα… η ειρήνη.»
Εκατοντάδες λέμβοι, πλοία και μικρότερα σκάφη πλησίασαν το «Αβέρωφ», προκειμένου οι επιβάτες τους να το δουν από κοντά ή ακόμη και να το αγγίξουν. Στην προσπάθεια συμμετείχαν και κολυμβητές από την πλαζ του Νέου Φαλήρου, ωστόσο μόνο ένας κατάφερε να καλύψει τη μεγάλη απόσταση που χώριζε τα λουτρά από το θωρηκτό.
Το «Αβέρωφ» εντυπωσίασε το συγκεντρωμένο πλήθος με την ιδιαίτερη κομψότητα και την αρμονία των γραμμών του, χαρακτηριστικά που δεν διέθεταν τα θωρηκτά «Ύδρα», «Σπέτσες» και «Ψαρά» και αποδίδονταν στον ιταλικό σχεδιασμό του.
Ανάμεσα στους παρευρισκόμενους ξεχώριζε, χάρη στα κόκκινα φέσια, μία ομάδα υπόδουλων Ελλήνων από την Ιωνία, οι οποίοι είχαν πληροφορηθεί την άφιξη του πλοίου και θέλησαν να το θαυμάσουν από κοντά.
Τα απρόοπτα της συγκέντρωσης
Από τη μεγάλη συγκέντρωση δεν έλειψαν και τα απρόοπτα.
Οι κλέφτες εκμεταλλεύτηκαν τον ασφυκτικό συνωστισμό για να αρπάξουν χρήματα από ανυποψίαστους πολίτες, ενώ ένταση προκλήθηκε όταν ο Βδελλόπουλος, μία γνώριμη φυσιογνωμία της εποχής, επιχείρησε να εκφωνήσει λόγο.
Ο Βδελλόπουλος συνήθιζε να ανεβαίνει σε μία καρέκλα μόλις εντόπιζε συγκεντρωμένο πλήθος και να μιλά κυρίως για θρησκευτικά ζητήματα, τη σωτηρία του κόσμου και τα θανάσιμα αμαρτήματα.
Οι υποστηρικτές του σχημάτιζαν κάθε φορά έναν κύκλο γύρω του. Εκείνη την ημέρα, όμως, οι πολίτες που είχαν συγκεντρωθεί για να υποδεχθούν το «Αβέρωφ» δεν ήταν διατεθειμένοι να τον ακούσουν και, έπειτα από σπρωξίματα και στιγμές έντασης, ο επίδοξος ομιλητής απομακρύνθηκε.
Παρότι έχουν γραφτεί πολλά για τα κατορθώματα του θρυλικού «Αβέρωφ», μία προσωπικότητα που παρέμεινε στη σκιά της Ιστορίας είναι η Μελπομένη Αυγερινού.
Με τις συνεχείς παροτρύνσεις της συνέβαλε καθοριστικά στην απόφαση του μεγάλου εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ να διαθέσει χρήματα για την ενίσχυση του ελληνικού στόλου.
Η Μελπομένη Αυγερινού καταγόταν από τις οικογένειες Βαλσαμάκη και Τυπάλδου της Κεφαλονιάς και επέδειξε από νωρίς ιδιαίτερη ευαισθησία στα εθνικά ζητήματα. Άλλωστε, οι οικογένειές της είχαν προσφέρει σημαντικά κατά την περίοδο των αγώνων για την ανεξαρτησία.
Αργότερα παντρεύτηκε τον Κωνσταντίνο Αυγερινό, ο οποίος είχε διοριστεί διευθυντής της Ρωσικής Ατμοπλοΐας στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
Μέσω του συζύγου της γνώρισε τον Γεώργιο Αβέρωφ, ο οποίος έτρεφε μεγάλη εκτίμηση για εκείνη. Οι δυο τους συζητούσαν επί ώρες για τα εθνικά θέματα, καθώς μοιράζονταν τη βαθιά απογοήτευση που είχε προκαλέσει η ήττα στον πόλεμο του 1897 και επιθυμούσαν την αποκατάσταση του κύρους της χώρας.
Η Αυγερινού πρότεινε τότε στον Αβέρωφ να χρηματοδοτήσει την αγορά ενός εκπαιδευτικού πλοίου, το οποίο θα λειτουργούσε ως πλωτή ναυτική σχολή. Εκείνος, όμως, ήταν τόσο απογοητευμένος από την ήττα, ώστε δεν επιθυμούσε να συζητά οτιδήποτε σχετικό με τον στόλο. Μάλιστα, της επαναλάμβανε διαρκώς τη φράση «και τα λίγα πλοία που έχουμε, πρέπει να τα κάψουμε».
Η Αυγερινού αντιλήφθηκε ότι πίσω από την άρνησή του κρυβόταν η πατριωτική απογοήτευσή του και πίστευε πως η στάση του ήταν προσωρινή.
Επέμεινε επί ημέρες, μέσα από πολύωρες συζητήσεις, μέχρι που απέσπασε τη διαβεβαίωσή του ότι θα συμπεριλάμβανε στη διαθήκη του κληροδότημα υπέρ του Εθνικού Στόλου. Μετά τον θάνατό του διαπιστώθηκε ότι ο Γεώργιος Αβέρωφ είχε πράγματι προβλέψει σχετικό κληροδότημα για το «πλοίον σχολής».
Έγινε μέχρι και συζήτηση στη βουλή για το τι ακριβώς εννοούσε ο Αβέρωφ. Υπήρξε επιστολή της Αυγερινού από τη Θεσσαλονίκη προς τον Υπουργό Ναυτικών που εξηγούσε ότι πρόθεση του Αβέρωφ ήταν να ενισχύσει το ναυτικό και ότι εκείνη του είχε προτείνει συγκεκριμένο είδος πλοίου, γεγονός όμως που δεν ήθελε να γίνει αιτία να μην αξιοποιηθεί η διαθήκη όπως έπρεπε.
Έτσι ο Υπουργός Ναυτικών αποφάσισε τότε να ιδρυθεί Ταμείο Στόλου το οποίο θα ξεκινούσε με βάση το ποσό της δωρεάς του Αβέρωφ και που αποτέλεσαν το κύριο οικονομικό σώμα της κατασκευής του.
Η Αυγερινού μια αγνή πατριώτισσα από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, έζησε Θεσσαλονίκη και ύστερα Αθήνα.
Στη Θεσσαλονίκη εργάστηκε υπέρ του Μακεδονικού αγώνα και το 1914 έγραψε και ένα βιβλίο για τον Μακεδονικό Αγώνα.
